vrijdag 21 september 2018
Snel naar rubriek:
Inloggen      Registreren
Heinz Wallisch - Wolfgang Hilbig (1941-2007) trok alle zekerheden in twijfel
Gepubliceerd op: 04-06-2007 Aantal woorden: 1023
Laatste wijziging: 06-06-2007 Aantal views: 1634
Easy-print versie Aantal reacties: 5 reacties

Wolfgang Hilbig (1941-2007) trok alle zekerheden in twijfel

Heinz Wallisch


Groen graf
Bijna twee weken geleden kocht ik in een antiquariaats-opruiming ― het boek had al enige jaren kennelijk onberoerd in de kast gestaan en werd daarom voor de somma van vijftig cent van de hand gedaan ― een nog ongelezen, tevens in staat van volkomen nieuw verkerend, exemplaar van de verhalenbundel ‘Grünes grünes Grab’ van Wolfgang Hilbig, een boek dat ik veertien jaar geleden ook al eens ter recensie van de uitgever had gekregen.Op dat moment kon ik in het geheel niet bevroeden dat die titel zulk een nare voorbode inhield. Vandaag, maandag 4 juni, bereikte mij de mededeling dat de schrijver Wolfgang Hilbig jongstleden zaterdagavond op 65-jarige leeftijd is gestorven. Hij was al enige tijd ziek.

Jeugdgedicht
Het vroegste van Wolfgang Hilbigs gedichten dat ik in eigen huis kon vinden, dateert van 1965; heeft geen titel:

ihr habt mir ein haus gebaut
laßt mich ein anderes anfangen.

ihr habt mir sessel aufgestellt
setzt puppen in eure sessel.

ihr habt mir geld aufgespart
lieber stehle ich

ihr habt mir einen weg gebahnt
ich schlag mich
durchs gestrüpp seitlich des wegs.

sagtet ihr man soll allein gehen
werde ich gehen
mit euch.
__________

Chicanes
Wolfgang Hilbig werd in 1941 in het Thüringse Meuselwitz geboren en was daardoor, later van lieverlee, burger van de DDR. Hij stamde uit een mijnwerkersgezin, en had slechts acht leerjaren aan de Volksschule mogen doorlopen. Toch slaagde hij er nog relatief jong in een plaats als schrijver te veroveren, al ging dat niet zonder slag of stoot, en had hij bij tijd en wijle flink te lijden onder de chicanes van de culturele apparatsjiks van de partij, die hem overigens, zij het vanuit hun optiek, zoveel mogelijk hebben genegeerd. Vanaf het midden van de jaren zeventig zijn de eerste gedichten van Hilibig in het westen gepubliceerd, maar toen er, in 1979, bij Fischer in Frankfurt am Main, een hele bundel met lyriek ineens was verschenen, werd hij enige weken in voorarrest gehouden en kreeg hij vervolgens een geldboete voor die overtreding.

Literaire kosmos
Kort nadien is zijn eerste prozawerk uitgekomen, en binnen zeer korte tijd snelde zijn reputatie hem vooruit: hij was een schrijver die zekerheden en andere, als vanzelfprekend ervaren feitelijkheden, durfde te ondermijnen, en met die instelling werd hij langzaam maar zeker een deskundige voor pogingen om het onzekere onder woorden te brengen en de lezer uit te nodigen zijn alternatieven, zij het ook passief: in woorden op papier, te volgen. Deze geheel eigen literaire kosmos welke werd gedomineerd door een volstrekt alternatieve instelling, hier en daar zelfs om der wille van het onmiddellijke en volstrekte alternatief ― hetgeen reeds in het boven afgedrukte gedicht voorbeeldig wordt geëxposeerd ― kreeg zijn weerslag in ieder nieuw boek, zij het steeds met een ander aspect van die ‘alternatieve wereld’. En met al die ‘vervolgdelen’ ― welke in tekstuele uiterlijkheid steeds zo verschillend waren, maar uit één en dezelfde bron afkomstig waren, of dat nu om een kort verhaal ging, zoals ‘Die Angst vor Beethoven’ uit 1985, of om complexe romans, zoals ‘Ich’ uit 1993 of ‘Das Provisorium’ uit 2000 ― komt de lezer keer op keer uit bij de stelling dat niets is zoals het, zelfs voor de realisten onder hen, lijkt. En elke nieuwe protagonist werd, in volle overtuiging, ook steeds weer op een dwaalspoor gezet, want de schrijver doet eveneens diens schijnbestaan op zijn grondvesten sidderen. En met die taktiek gaat de auteur zo ver dat Schijn en Wezen nauwelijks meer te onderscheiden zijn, met alle gevolgen vandien, niet in de laatste plaats voor het besef van de dimensies tijd en ruimte.

Aantasting
Wolfgang Hilbig was en bleef een figuur aan de rand van het literaire gebeuren, waar hij nimmer heeft kunnen aarden, ook niet nadat hij, na de ineenstorting van de DDR, eenmaal een zeer succesvolle, doch nimmer echt breed geliefde auteur is geworden, al woonde hij reeds sedert 1985 in West-Duitsland. In 2002 is aan Wolfgang Hilbig de hoogste Duitse literaire onderscheiding toegekend: de Georg Büchner Preis.
Dat alle onzeker makende, en derhalve verontrustende, elementen in het werk van Wolfgang Hilbig zo’n grote ― zeg maar gerust: alles overkoepelende ― rol spelen, mag niemand verbazen, die zich realiseert dat hij in de Staat van de, toentertijd als zodanig ervaren, Totale Überwachung heeft geleefd. Door zijn heengaan zal hij het echter niet meer meemaken dat de nieuwe Gestapo-Stasi ― die in de huidige Spook-Staat BRD zo driftig in de maak is, en die vervolgens als een vijversteentje met lawine-effect, het eens in aanleg democratische Europa zal overspoelen ― de monsterlijkheid van Wolfgang Hilbigs vroegere, uiterst ongewisse, levenssfeer in de voormalige DDR, met een nu nog onbeschrijfelijke factor, zal Machtsverheffen.

Tot besluit
Ter afsluiting twee gedeelten uit een gedicht van Wolfgang Hilbig uit 1988:

die nacht, sie ist atlantikferne.
auch wenn uns wogen überrollen: ein ferner sturm umzieht uns. und weiter dunkel und geschlossen auch für jegliche sterbliche nachkunft. schiefgezogener vorhang über verbissener kindheit wenn ich ihr nachdenke. wie schnell verströmte sich das rauschen: in der angstbegabten muschel meines munds. blut im gehör. mit all dem stahl ich mich voran ins mannesalter. verlust in mir er ist gedeckt mit einem drahtverhau. verzinktes wetter tief über der ebene wo die grenzen blenden. gekämmt bin ich frisiert vom fetten wind der vergangenheit.

geboren in der nacht
von grellen sonnen erleuchtet. erkoren in der ersten finsternis die mir entgegenschlug; der nacht von einem ozean geboren der im gleichen augenblick in strudeln abwärts jagte: der am ersten tag den abgrund dunkler wogen wählte die sich selbst verschlangen ...

Het gedicht draagt de titel: Ende der Biografie








@ 05-06-2007 16:20:41
Voor de duidelijkheid: het artikel behelst een in memoriam met daarin twee 'uiterste' gedichten, en dus niet een uitleg of verhaal BIJ een gedicht, maar die poëtische uitingen als illustratie van dat aspect van Hilbigs schrjverschap. Welke sfeer kenmerkend is voor zijn verhalend proza is daarbij aan de orde gekomen, zonder citaten, maar met in totaal vier titels: 2 van romans en 2 van verhalen. Ik had een stuk van 5.000 woorden over de man kunnen schrijven maar dan had ik een week de tijd moeten hebben en dat was dan 'ten koste' gegaan van de actualiteit, al speelt die in dit gebeuren een mindere rol dan in een dagblad. Naast deze krant moet ik ook nog andere media met andere thematiek van gehusselde alfabetten voorzien.


@ 05-06-2007 16:13:34
Dat laatste, van elke week, was uiteraard plagerig bedoeld; er is meer dan elke week Wolfgang Hilbig, die er nu in zekere zin zelfs helemaal niet meer is. Maar daar staat weer tegenover, dat — als je het heel lief had gevraagd — ik het wel weer had willen doen.

Ik denk dat je — hoezeer je ook gelijk hebt met de stelling dat jij aan alleen dat gedicht voldoende had gehad (ik ook), je kennelijk teveel van jezelf en te weinig van eventuele lezers uitgaat en daarbij vergeet dat enige voorkennis in een stuk over de schrijver dan wel een vereiste is als het alleen als In Memoriam moet dienen, en daarvoor is dt, jullie medium, niet de juiste context. Om alleen het gedicht te laten inwerken is dat geen vereiste. Uiteraard is een liefst veelzijdigde krant een medium met voor elk wat wils, dat alles binnen het kader dat de initiatiefnemers voor ogen stond.
Wil je echter ook iets over zo'n schrijver weten, dan moet er meer worden gezegd, en laat je zo'n stuk poëzie als een soort open einde fungeren.
Een andere auteur mag dat weer anders doen, en men mag zelfs de boeken van Wolfgang Hilbig helemaal overslaan. Dat kan allemaal, nog wel, de (al dan niet) geïnteresseerde zelf bepalen. Actief en/of passief.


René @ 05-06-2007 13:16:16
Je hebt gelijk wat die hoofdletters betreft; houd het maar op diep weggezakte kennis.

Ik snap het geheel wilt duiden en dus een verhaal bij het gedicht. Voor mij was het gedicht al mooi genoeg (ongeacht van wie het dan komt). En iedere week 1 gedicht plaatsen is misschien wat veel van het goede.


René @ 05-06-2007 11:43:45
Reeds Stefan George (1868-1933) liet in zijn gedichten hoofdletters weg, en hij was niet de enige. En wat dacht je van lieden binnen de Dada-beweging, en ook tot in onze tijd zijn er (relatief gezien: enkele) Duitstalige prozaschrijvers en dichters die dat doen; sommigen doen het consequent, anderen laten het afhangen van situatie, stemming of wat dan ook.

Het is in het Duitse taalgebied — Oostenrijk en Zwitserland zitten mede in het overleg van de Duden — meer dan eens, vooral vanaf het einde van de jaren zestig, een punt van duscussie geweest om deze hoofdletters nu eindelijk weg te laten, maar steeds opnieuw blijkt dat daarvoor in verhouding slechts een gering aantal voorstanders bestaat. Ik denk niet dat ik lang genoeg leef — volgens mijn levenslijn word ik 218 jaar — om het mee te maken, tenzij er plotseling een golf — zeg maar tsunami — van veranderingen losbarst, als gevolg van de Computer en de daaraan gelieerde Taal(armoede).
__________

Plaats vooral alleen een gedicht, als je dat in gemoede prettig vind. In een puur literair tijdschrift waaarin ik al vier tot negen keer over leven en werk van de schrijver zou hebben bericht, had ik het ook gedaan (en dan alleen dat laatste van de twee opgenomen gedichten.) Maar omdat bijna niemand van de Nederlandse lezers van het onderhavige medium iets van Wolfgang Hilbig weet, heb ik er bewust voor gekozen dat pas aan het einde van zo'n beschouwing te zetten. — The Rest is Silence.
Ik kan uiteraard in aansluiting nog best een paar weken lang (elke week) één gedicht van WH opnemen; dan is alleen een verwijzing naar deze bijdrage voldoende.


René @ 05-06-2007 07:52:14
Interessant boek. Zelfstandige naamwoorden in het Duits, zijn toch altijd met hoofdletter?

Het kan ook mooi zijn een volgende keer alleen een tekst aan te maken met puur het gedicht.



Het plaatsen van reacties kan alleen als u ingelogd bent. Klik hier om naar de inlogpagina te gaan.


Copyright © 2002-2018 Geoffrey Reemer en René Claessens